‘Eén beeld zegt meer dan duizend woorden.’ Deze uitdrukking was zelden zo toepasselijk als bij het werk van Frans Brouwer (1906–1964). Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikte deze radiotechnicus zijn potlood als wapen. Onder de titel ‘Krabbels en Klodders’ bood hij met bijtende spot tegenwicht aan de verstikkende propaganda van de bezetter.

Tussen 18 april 1944 en 10 mei 1945 vulde Frans Brouwer vanuit zijn woonplaats Voorburg zijn schetsboek met in totaal 33 beeldverhalen. Brouwer, die als radiotechnicus bij Siemens werkte, gaf in deze tekeningen scherp commentaar op het leven in bezettingstijd.

Het manuscript vormt een uniek tijdsdocument. De 33 geïllustreerde brieven van twee pagina’s behandelen een breed scala aan dagelijkse ontberingen: van de NSB en de razzia’s voor de Arbeitseinsatz tot de Duitse vorderingen van goederen en de inventieve manieren om warm te blijven met noodkacheltjes tijdens de koude Hongerwinter. Ook grote militaire keerpunten zoals D-Day en de uiteindelijke bevrijding kregen een plek in zijn satirische strips.

Frans Brouwer – Krabbels en Klodders, 6 september 1944

Gevaarlijk amusement

Hoewel de cartoons vol humor zaten, was het maken ervan levensgevaarlijk. De brieven, geschreven van en aan gefingeerde personen, werden tijdens de oorlog nooit verstuurd; ze mochten onder geen beding in verkeerde handen vallen. Brouwer was zich terdege bewust van het risico en zei daarover: “Ik geloof niet dat men bij de NSB mijn humor deelt.”

Zijn verzet was brutaal en visueel ingenieus. Een bekend voorbeeld is een briefkaart waarop Adolf Hitler op een toiletpot staat afgebeeld; door de kaart op een specifieke manier te vouwen, ontstond een spottend beeld. De historische waarde van dit werk werd al vroeg erkend door de bekende historicus dr. Loe de Jong. In 1951 schreef De Jong persoonlijk aan Brouwer:

“Ik ken geen werkstuk, dat geslaagder is dan het Uwe en dat betere voorbeelden bevat van onvervalste humor uit de bezettingstijd. (…) Uw stuk hoort thuis in een nationale verzameling.”

De weg naar de openbaarheid

Pas na de bevrijding trad Brouwer met zijn werk naar buiten. Ondanks de lof van De Jong bleek het destijds lastig een uitgever te vinden, officieel vanwege een gebrek aan papier en inkt. Frans Brouwer overleed in 1964 zonder dat zijn manuscript was gepubliceerd.

De tekeningen bleven decennia in het familiearchief liggen, totdat de kleinzoon van zijn zus de kracht van de cartoons herontdekte. Dankzij zijn inzet werd de collectie in 2010 door uitgeverij Matrijs alsnog in boekvorm uitgebracht, waardoor de ‘Krabbels en Klodders’ van Frans Brouwer tachtig jaar na dato nog niets aan zeggingskracht hebben verloren.