Cornelis (Kees) Ruizendaal (1909–1944), in verzetskringen bekend onder de schuilnaam ‘Zwarte Kees’, vormde de operationele ruggengraat van het gewapend verzet in de Achterhoek. Als leider van de Knokploeg Aalten (KP-Aalten) verbond hij zijn expertise als militair en marechaussee aan de missie van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO). Zijn overlijden in 1944 was een zware slag voor het regionale verzet, maar leidde tot een hergroepering die de strijd tot aan de bevrijding voortzette.

Militaire achtergrond en vroege loopbaan

Kees Ruizendaal werd op 17 mei 1909 geboren in Maarssen. Al op jonge leeftijd trad hij in dienst bij de Koninklijke Marine, waar hij zes jaar lang de wereldzeeën bevoer als matroos-kok. In 1930 trouwde hij met Adriana Lucia de Kam (1907–1989).

In november 1937 trad hij als kok in dienst bij de Landmacht (8e Regiment Infanterie) in Arnhem. In mei 1940 overleefde hij de hevige strijd tegen de Duitse bezetter op de Grebbeberg, een slagveld waar veel van zijn dienstkameraden het leven lieten. Na de capitulatie kwam hij in dienst bij de Politie Amsterdam als kok voor de agentenopleiding. In dit gebouw werden ook NSB-agenten opgeleid; Kees kwam herhaaldelijk met hen in aanvaring, maar klom desondanks op tot hoofdagent. Kort daarna verliet hij Amsterdam voor een aanstelling in Aalten, waar hij gemeenteveldwachter werd en niet veel later postcommandant.

De overgang naar het actieve verzet

Ruizendaal werd al snel actief in het verzet. Dankzij zijn functie beschikte hij over cruciale informatie, waardoor hij burgers — en in het bijzonder Joodse inwoners — tijdig kon waarschuwen voor naderend gevaar. Omdat er in Aalten veel onderduikers uit het hele land worden opgevangen, hielp hij bij het vinden van onderkomens en het leveren van valse persoonsbewijzen en distributiekaarten.

Ondanks zijn positie als postcommandant trad hij medio 1943 toe tot de Knokploeg Aalten (KP), die destijds onder leiding stond van Jan Wikkerink (‘Ome Jan’) en Willem Wikkerink. Na verraad moest Ruizendaal zijn post verlaten en in juli 1943 dook hij onder. Hoewel hij officieel als “vermist” werd opgegeven en zijn wapens volgens een proces-verbaal van 11 september 1943 moest inleveren, hield hij deze achter voor het verzet. Vanaf dat moment wijdde hij zich volledig aan de KP-Aalten, die onder zijn leiding actief was in de gehele Achterhoek en samenwerkte met de KP-Twente.

Vechten voor rechtvaardigheid

Rechtvaardigheid was zijn belangrijkste drijfveer. Ruizendaal organiseerde en leidde talloze operaties, waaronder overvallen op distributiekantoren in Eibergen, Borculo en Andelst (geplande acties in Dinxperlo, Neede en Winterswijk mislukten). ‘Zwarte Kees’ kende de weg in alle buurtschappen van Aalten en omstreken feilloos; overal kon hij overnachten of aanschuiven voor een maaltijd. Terwijl hij zich voortdurend verplaatste, bleven zijn vrouw en vier kinderen in hun huis in het centrum van Aalten wonen.

De naaste KP-leden van Ruizendaal waren onder anderen:

• Jaap Allersma: ex-beroepsonderofficier artillerie en douane-ambtenaar in Aalten.
• Jan Ket: ex-marinier en douane-agent in Aalten.
• Feitze de Vries (alias ‘Gerrit’): ex-marinier en douane-agent in Aalten.
• Gerrit Wiechert Kleisen (alias ‘Walter’/‘Gijs’): onderofficier infanterie en douane-ambtenaar.

Ook werkte hij samen met Aaltenaren Herman Lichtenberg en Gerrit Klein Entink alias “Willie”.

Fataal vuurgevecht in Doesburg

De constante behoefte aan wapens leidde op 20 april 1944 tot een tragische gebeurtenis. De infiltrant en verrader Willy Markus wist het vertrouwen van de verzetsgroep te winnen en lokte hen, in samenwerking met de bezetter, in een hinderlaag in Doesburg. Tijdens een mislukte wapenoverdracht ontstond een vuurgevecht met de SS. Ruizendaal verschool zich op een binnenplaats in een konijnenhok, waar hij uiteindelijk werd gedood.

Hoewel de uitschakeling van Ruizendaal een zware slag was voor de KP-Aalten, wist ‘Ome Jan’ Wikkerink snel opvolgers te vinden. Hij vond Gijs van Haaften en Dick Kleisen — twee marechaussees die kort daarvoor waren ontsnapt uit het Buitencommando Arnhem (Kamp Vught) — en enkele ‘verse’ onderduikers bereid om het commando over te nemen.

Nagedachtenis

Op 4 oktober 1947 werd Kees Ruizendaal met militaire eer herbegraven op de Algemene Begraafplaats Berkenhove in Aalten. Hij was een man van grote moed en een diep rechtvaardigheidsgevoel; zijn inzet voor anderen kostte hem uiteindelijk het leven. Eind jaren ’80 werd aan de Markt in Aalten, naast de Oude Helenakerk, een gedenksteen geplaatst voor de gevallenen van het georganiseerd verzet. Een van de zeven namen op dit monument is die van Cornelis Ruizendaal.

Bronnen

• Informatie collectie Nationaal Onderduikmuseum
• Westmeijer, P. (2021): Zwarte Kees, partizaan in de Achterhoek.
• Derksen, S.C. (1982): Op de drempel van de vrijheid.

Cornelis Ruizendaal (Zwarte Kees), leider van de Knokploeg Aalten

Zwarte Kees, partizaan in de Achterhoek | auteur: Paul Westmeijer