Max van Dam was een uitzonderlijk talent wiens veelbelovende carrière ruw werd afgebroken door de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. Als joodse kunstenaar uit de Achterhoek liet hij een indrukwekkend oeuvre na, dat zelfs onder de meest erbarmelijke omstandigheden in vernietigingskamp Sobibor nog groeide.

Groot teken- en schildertalent

Max van Dam werd in 1910 geboren in Winterswijk. Hij groeide op in een maatschappelijk betrokken, ‘rood’ gezin waar veel ruimte was voor kunst, literatuur en discussie. Al vroeg werd zijn schilderstalent opgemerkt door Jaap Hemelrijk, een goede vriend van de familie. Dankzij diens bemiddeling kreeg Max de kans om zijn gave verder te ontwikkelen.

Hij volgde prestigieuze opleidingen in Amsterdam en Antwerpen. Max bleek een veelzijdig kunstenaar; hoewel hij begon met het schilderen van portretten, legde hij zich later ook toe op stillevens en landschappen. Zijn inspiratie vond hij overal: in zijn directe omgeving in Nederland, maar ook tijdens reizen door Italië en Frankrijk. In 1938 bereikte hij een hoogtepunt in zijn jonge carrière door de prestigieuze Prix de Rome te winnen.

Van joodschen bloede

Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, woonde en werkte Max in een atelier in Amsterdam. In 1941 werd hij officieel geregistreerd als zijnde ‘van joodschen bloede’. Vanaf dat moment werd zijn bewegingsvrijheid beperkt door de grote zwarte ‘J’ in zijn persoonsbewijs.

Max besloot onder te duiken in Blaricum, maar de drang naar vrijheid was groot. Samen met de vrouw en dochter van een bevriend echtpaar probeerde hij via Frankrijk naar het neutrale Zwitserland te vluchten. Vlak voor de grens ging het mis: bij een controle werd ontdekt dat Max joods was. Hij werd opgepakt en via het Franse kamp Drancy gedeporteerd naar het vernietigingskamp Sobibor.

‘Maler, komm ‘raus’

In Sobibor werd Max geconfronteerd met de harde realiteit van de vernietigingsmachine, maar zijn passie voor kunst bleek zijn tijdelijke redding. Hij kreeg de opdracht om schilderijen en portretten te maken voor de SS-bewakers. Terwijl duizenden anderen direct naar de gaskamers werden gestuurd, kon Max zijn leven enkele maanden rekken door te schilderen in opdracht van de daders.

Een aangrijpend moment vond plaats vlak voor zijn dood. Max stond opgesteld in een rij van 72 Nederlandse mannen die geëxecuteerd zouden worden na een ontdekt complot voor een opstand. Toen de beruchte SS-commandant Karl Frenzel Max in de rij zag staan, schreeuwde hij: “Maler, komm ‘raus!” (Schilder, kom eruit!). Frenzel haalde hem uit de rij voor de gaskamer, vermoedelijk enkel omdat zijn eigen portret nog niet was voltooid.

Het einde in Sobibor

Het uitstel was helaas van korte duur. Rond 20 september 1943, slechts enkele weken voor de grote succesvolle opstand in Sobibor op 14 oktober, werd Max van Dam alsnog vermoord. Hij werd slechts 33 jaar oud.

Max van Dam wordt herinnerd als een kunstenaar die tot het allerlaatste moment vasthield aan zijn creativiteit. Zijn verhaal is een krachtig voorbeeld van menselijke waardigheid en talent in een tijd van ongekende duisternis.

Max van Dam, zelfportret

Max van Dam portretteert Hannelore le Coultre, circa 1940. Bron: Joods Museum, Amsterdam